Elinizi sabah 40 kez yıkıyorsunuz çünkü mikrop kaptığınızı düşünüyorsunuz. Gaz ocağını kapattığınızı bildiğiniz halde eve döner kontrol ediyorsunuz — bazen 10-15 kez. Düzensiz bir masa sizin için saatlerce uğraşmanızı gerektiriyor.
Bu örnekler sizi rahatlatmıyor — aksine bir sonraki zorunluluğa kadar yalnızca geçici rahatlama veriyor.
OKB (Obsesif Kompülsif Bozukluk), Türkiye'de yaklaşık 1,5 milyon kişiyi etkileyen ciddi ama tedavi edilebilir bir ruh sağlığı durumudur.
OKB Nedir?
OKB, Obsesif Kompülsif Bozukluk'un kısaltmasıdır. İki temel bileşenden oluşur:
- ●Obsesyonlar: İstemeden gelen, tekrarlayan ve rahatsız edici düşünceler, görüntüler veya dürtüler
- ●Kompülsiyonlar: Bu düşüncelerin yarattığı kaygıyı bastırmak için yapılan tekrarlayan davranışlar ya da zihinsel eylemler
OKB bir kişilik özelliği değil, beynin tehdit işleme sistemindeki bir bozukluktur. Kişi bu düşünceleri istemez, mantıklı olmadığını bilir — ama durduramaz.
DSM-5'e göre OKB tanısı konabilmesi için obsesyon ve kompülsiyonların günde 1 saatten fazla zaman alması ya da belirgin sıkıntı veya işlev kaybı yaratması gerekir.
Obsesyon ve Kompülsiyon Nedir?
Obsesyon
Obsesyon, zihnin "kapat" komutuna rağmen kendiliğinden dönen istenmeyen düşünce, görüntü ya da dürtüdür.
- ●"Kapıyı kilitledim mi?"
- ●"Mikrop kapıp hastalanacağım"
- ●"Araç kullanırken birine çarptım"
- ●"Bir şeye dokunursam kötü bir şey olacak"
- ●Dini ya da cinsel içerikli istenmeyen düşünceler
Obsesyonlar yoğun kaygı ve rahatsızlık yaratır. Kişi bu düşünceleri ahlaki ya da karakteriyle bağdaştırmaz — ama zihinsel çabaya rağmen kontrol edemez.
Kompülsiyon
Kompülsiyon, obsesyonun yarattığı kaygıyı nötrleştirmeye ya da azaltmaya yönelik tekrarlayan eylemlerdir.
- ●Elleri defalarca yıkamak
- ●Kapıları, ocağı, prizi defalarca kontrol etmek
- ●Nesneleri belirli bir sıraya ya da simetriye göre düzenlemek
- ●Belirli sayıları saymak ya da duayı tekrar tekrar etmek
- ●Zihinsel olarak "geri almak" ya da nötr düşünce üretmek
Kompülsiyon kısa vadede rahatlama sağlar. Ama bu rahatlama geçicidir — obsesyon birkaç dakika ile birkaç saat içinde geri döner. Zamanla daha fazla kompülsiyon gerektiren bir döngü oluşur.
OKB Belirtileri
OKB belirtileri kişiden kişiye değişir ama şu genel özellikleri taşır:
- ●Düşüncelerin "istenmeyen" olduğunu bilmek ama durduramamamak
- ●Kompülsiyonların anlamsız olduğunu bilmek ama yapmadan duramamamak
- ●Obsesyon ve kompülsiyonlar için günde saatler harcamak
- ●Ritüeller tamamlanamazsa şiddetli kaygı ya da felaket beklentisi
- ●Tetikleyici durumlardan kaçınma
- ●Karar vermekte güçlük
OKB Türleri
OKB tek tip değildir. Obsesyonların içeriğine göre birkaç yaygın alt tablo tanımlanmıştır:
1. Kirlenme / Kontaminasyon OKB'si Mikrop, kir, zehir ya da "kirli" şeylerle temas korkusu. El yıkama, temizleme ve kaçınma kompülsiyonları. En sık tanınan türdür.
2. Kontrol OKB'si "Kapıyı kilitledim mi?", "Ocağı kapattım mı?" gibi tekrarlayan kontrol dürtüleri. Güvenliği tehdit eden durumlardan sorumlu tutulma korkusu.
3. Simetri / Düzen OKB'si Nesnelerin belirli şekilde sıralanması, simetri ya da "doğru hissettiren" düzenin sağlanması zorunluluğu. Eksik bırakmak dayanılmaz bir rahatsızlık yaratır.
4. İstinsaf / Biriktirme OKB'si Nesne atmanın bir felakete yol açacağına dair inanç; işe yaramayan şeyleri bile atamama. (Not: Biriktirme bozukluğu DSM-5'te ayrı bir tanı olarak da yer alır.)
5. İstenmeyen Dürtüler (Saldırgan / Cinsel / Dini İçerikli) Sevilen birine zarar verme korkusu, dini ya da cinsel içerikli istenmeyen düşünceler. Kişi bu düşünceleri kesinlikle istemez ve hayata geçirmez — ama zihinsel mücadele yorucudur. Bu tür düşünceler OKB'nin parçasıdır, kişinin karakterini yansıtmaz.
6. İlişki OKB'si (ROCD) İlişkiye dair süregelen şüpheler: "Doğru kişiyle miyim?", "Sevgi hissediyor muyum?" döngüsü. İlişkiyi sabote edecek kadar yoğunlaşabilir.
Nedenleri
- ●Prefrontal korteks ile bazal gangliyonlar arasındaki iletişim bozukluğu — beyin hata tespit mekanizması sürekli alarm veriyor
- ●Serotonin sistemi işlev bozukluğu
- ●Aile geçmişi — birinci derece akrabada OKB varsa risk 5 kat artar
- ●Sorumluluğu aşırı yüklenen düşünce biçimi ("Bu düşünce aklımdan geçtiyse tehlikelidir")
- ●Mükemmeliyetçilik ve belirsizliğe tahammülsüzlük
- ●Düşünce-eylem kaynaşması: "Düşünürsem yaparım" inancı
- ●Stresli yaşam olayları
- ●Streptokoksik enfeksiyon sonrası çocuklarda ani başlangıç (PANDAS)
Tedavi
OKB tedavi edilebilir bir durumdur. İki ana yöntem vardır:
ERP — Tepki Önleme ile Maruziyet
OKB için altın standart terapidir. BDT'nin özel bir uygulamasıdır.
İki adımı vardır: 1. Maruziyet: Obsesyonu tetikleyen durumla kademeli olarak yüzleşmek 2. Tepki Önleme: Kompülsiyon yapmadan kaygının kendiliğinden azalmasını beklemek
Örnek: Ellerini kirli sandığı bir şeye dokunduktan sonra yıkamamak ve kaygının geçmesini beklemek.
Bu terapi ilk aşamada zorlayıcıdır ama kanıtlanmış en etkili yöntemdir. Hastaların %60-80'i tedavide belirgin iyileşme bildirir.
İlaç Tedavisi
Yüksek doz SSRI grubu ilaçlar (fluoksetin, fluvoksamin, sertralin, klomipramin) OKB semptomlarını azaltır. Etki genellikle 6-12 haftada görülür. Çoğunlukla ERP ile kombine kullanıldığında en iyi sonuç alınır.
Akılcı Dışsallaştırma
Terapide öğretilen bir teknik: obsesif düşünceyi "ben" olarak değil, "OKB'nin bana söylediği bir şey" olarak görmek. Bu ayrım zamanla kompülsiyona olan ihtiyacı azaltır.
Ne Zaman Uzman Görülmeli?
Şu durumlardan biri varsa bir psikolog veya psikiyatristyle görüşün:
- ●Obsesif düşünceler ve ritüeller günde 1 saati aşıyor
- ●İş, ilişki ya da günlük hayat ciddi biçimde etkileniyor
- ●Belirli yer, nesne ya da kişilerden kaçınma yaşamı kısıtlıyor
- ●Utanç veya gizlilik nedeniyle yakınlara söylenemiyor
OKB, uygun tedaviyle yönetilebilir bir durumdur. Uzmana gitmek bir zayıflık değil, beyin kimyasına müdahale etmenin en akıllıca yoludur.
Ücretsiz Anksiyete Testimizi çözerek anksiyete düzeyinizi ölçebilirsiniz.
OKB konusunda uzman psikologla çalışmak için Psikolog Bul sayfasını ziyaret edin.